Konunun önemi
Çinko, hayvan organizmasında yüzlerce enzimin yapısına veya fonksiyonuna katılan temel iz minerallerden biridir. Protein sentezi, hücre bölünmesi, keratin oluşumu, epitel bariyer bütünlüğü, bağışıklık yanıtı, antioksidan savunma, yara iyileşmesi ve üreme fonksiyonları çinko durumundan etkilenebilir. Bu nedenle çinko beslemesi; yalnızca mineral premiks tablosunda yer alan bir değer değil, performans ve sağlık yönetiminin önemli bir parçasıdır.
Deri, tırnak, ayak tabanı, meme başı, bağırsak mukozası ve solunum mukozası gibi yüzey dokuları sürekli yenilenir. Bu dokuların korunması için yeterli iz mineral desteği gerekir. Çinko yetersizliği, yararlanım düşüklüğü veya rasyon içi antagonizmalar; tüy/kıl kalitesi, deri elastikiyeti, tırnak sertliği, ayak lezyonları, yara kapanması ve bağışıklık yanıtı üzerinde olumsuz sonuçlara yol açabilir.
Çinko programında kaynak seçimi önemlidir. Çinko oksit, çinko sülfat ve çinko klorür gibi inorganik kaynaklar yaygın kullanılırken; çinko metiyonin, çinko glisinat, çinko proteinate, çinko amino asit şelatı ve çinko betain kompleksi gibi organik veya kompleks formlar belirli hedeflerde değerlendirilebilir. Her formun elementel çinko oranı, çözünürlüğü, biyoyararlanımı, stabilitesi, karışım davranışı ve ekonomik değeri farklıdır.
Çinko hayvanda hangi fonksiyonlara katılır?
Çinko, yapısal ve fonksiyonel olarak çok sayıda biyolojik süreçte görev alır. Özellikle hızlı büyüyen, yüksek verim baskısı altında olan, stres yaşayan, enfeksiyon riski bulunan veya deri-tırnak yenilenmesi yüksek olan hayvanlarda çinko ihtiyacı ve yararlanımı daha dikkatle izlenmelidir.
- Deri ve epitel bariyeri: Keratin oluşumu, epitel yenilenmesi ve bariyer bütünlüğünün desteklenmesinde rol oynar.
- Tırnak ve ayak sağlığı: Tırnak boynuzu kalitesi, ayak tabanı dayanımı ve lezyonlara karşı doku bütünlüğü için önemlidir.
- Bağışıklık: Doğuştan ve kazanılmış bağışıklık yanıtı, hücre fonksiyonu ve inflamasyon dengesiyle ilişkilidir.
- Yara iyileşmesi: Hücre bölünmesi, protein sentezi ve doku onarımı süreçlerinde destekleyici rol oynar.
- Antioksidan savunma: Çinko, süperoksit dismutaz gibi antioksidan sistemlerle bağlantılıdır ve oksidatif stres yönetiminde önemlidir.
- Üreme performansı: Sperma kalitesi, embriyo gelişimi, deri/mukoza bariyeri ve hormonal fonksiyonlarla dolaylı ilişkilidir.
- Bağırsak sağlığı: Bağırsak epitel bütünlüğü ve mukozal bağışıklığın desteklenmesinde iz mineral dengesi önemlidir.
Başlıca çinko kaynakları
Yem sanayinde kullanılan çinko kaynakları genel olarak inorganik, organik/şelatlı ve özel kompleks formlar olarak değerlendirilebilir. Kaynak formu seçilirken hedef yalnızca rasyon çinko değerini tamamlamak değil, çinkonun hayvan tarafından etkili şekilde kullanılmasını sağlamaktır.
| Çinko kaynağı | Genel özellik | Avantaj | Dikkat edilmesi gereken nokta |
|---|---|---|---|
| Çinko oksit | İnorganik, yüksek elementel çinko içeren yaygın kaynak | Ekonomik, yoğun çinko kaynağı, premikslerde yaygın kullanım | Çözünürlük, biyoyararlanım, tozuma, ağır metal saflığı ve mevzuat limitleri kontrol edilmelidir. |
| Çinko sülfat | İnorganik, suda daha çözünür çinko kaynağı | Yaygın bulunabilirlik, pratik formülasyon | Nem çekme, oksidasyon etkileri, premiks stabilitesi ve diğer minerallerle etkileşim izlenmelidir. |
| Çinko klorür | İnorganik, çözünür çinko kaynağı | Belirli teknik uygulamalarda değerlendirilebilir | Koroziflik, klor katkısı ve ürün formu dikkate alınmalıdır. |
| Çinko metiyonin | Organik çinko formu | Metiyonin ligandı ile kompleks yapı, biyoyararlanım hedefi | Gerçek şelat/kompleks karakteri, çinko oranı ve maliyet/fayda değerlendirilmelidir. |
| Çinko glisinat | Amino asit bağlı organik çinko | Glycine ligandlı yapı, premiks ve hedefli iz mineral programlarında kullanım | Ürün karakterizasyonu, çözünürlük ve etiket garantisi kontrol edilmelidir. |
| Çinko proteinate | Protein/peptit bağlı çinko kaynağı | Organik iz mineral programlarında kullanılır | Peptit kaynağı, çinko yüzdesi ve parti standardizasyonu önemlidir. |
| Çinko amino asit şelatı | Amino asitlerle şelatlanmış çinko | Antagonistlerden daha az etkilenme ve biyoyararlanım avantajı hedeflenebilir | Şelat stabilitesi, ligand oranı, analiz sertifikası ve fiyat/aktif değer hesaplanmalıdır. |
| Çinko betain kompleksi | Özel kompleks form | Stres ve performans programlarında teknik olarak değerlendirilebilir | Yetkilendirme, etiket, hedef tür ve ürün spesifikasyonu kontrol edilmelidir. |
Biyoyararlanım neden önemlidir?
Rasyonda analiz edilen toplam çinko miktarı, hayvanın gerçekten kullanabildiği çinko miktarını tek başına göstermez. Biyoyararlanım; kaynağın çözünürlüğü, kimyasal formu, sindirim sistemi koşulları, rasyondaki antagonistler, hayvan yaşı, sağlık durumu ve mineral etkileşimleriyle belirlenir. Bu nedenle aynı miktarda elementel çinko sağlayan iki ürün, sahada farklı sonuçlar verebilir.
Organik veya şelatlı çinko formları, bazı koşullarda inorganik kaynaklara kıyasla daha stabil taşınma ve farklı emilim yolu avantajı hedefleyebilir. Ancak her organik çinko ürünü aynı değildir. Gerçek şelat stabilitesi, ligand tipi, çinko yüzdesi, çözünürlük profili ve üretici teknik verisi mutlaka incelenmelidir.
Deri sağlığı ve çinko
Deri, hayvanın çevreyle temas eden en büyük bariyerlerinden biridir. Deri bütünlüğünün korunması; yalnızca görünüm açısından değil, enfeksiyon riski, yara iyileşmesi, dış parazitlere karşı dayanıklılık, tüy/kıl kalitesi ve genel refah açısından da önemlidir. Çinko, keratin sentezi ve epitel hücre yenilenmesiyle doğrudan ilişkilidir.
Çinko yetersizliği veya yararlanım sorunlarında türlere göre farklı deri bulguları görülebilir. Kanatlılarda tüylenme kalitesi ve deri bütünlüğü; ruminantlarda kıl kalitesi, meme başı derisi, ayak derisi ve yara kapanması; domuzlarda deri kalınlaşması, kabuklanma ve büyüme geriliği; pet hayvanlarında tüy parlaklığı ve deri bariyeri izlenmesi gereken alanlardır.
Tırnak, ayak ve pençe sağlığı
Tırnak ve ayak dokuları yoğun keratinleşme gerektiren yapılardır. Çinko, tırnak boynuzunun yapısal bütünlüğü için gerekli iz minerallerden biridir. Ruminantlarda tırnak kalitesi, laminitis, beyaz çizgi hastalığı, taban ülseri ve topallık kayıtları; kanatlılarda ayak tabanı lezyonları, pododermatit ve tırnak kalitesi; domuzlarda ayak lezyonları ve yürüyüş bozuklukları çinko programıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Ayak sağlığı yalnızca çinko ile açıklanamaz. Biyotin, bakır, mangan, selenyum, vitamin A, vitamin E, protein dengesi, enerji düzeyi, altlık kalitesi, nem, zemin yapısı, enfeksiyon baskısı ve yönetim koşulları da önemlidir. Ancak çinko bu çok faktörlü sistemin temel parçalarından biridir.
| Hayvan grubu | İzlenecek deri/tırnak alanı | Çinko programında dikkat noktası | Saha göstergesi |
|---|---|---|---|
| Süt sığırı | Tırnak boynuzu, meme başı derisi, yara iyileşmesi | Organik çinko, bakır, mangan ve biyotinle birlikte değerlendirilebilir | Topallık oranı, tırnak bakım kayıtları, somatik hücre, yara kapanması |
| Besi sığırı | Ayak dayanımı, deri bütünlüğü, stres dönemleri | Yüksek konsantre yem, asidoz riski ve mineral programı birlikte izlenmelidir | Topallık, yem tüketimi, canlı ağırlık artışı, deri lezyonları |
| Broyler | Ayak tabanı, tüylenme, deri kalitesi | Altlık nemi, biyotin, mangan ve organik iz mineral desteğiyle birlikte düşünülmelidir | Footpad skoru, FCR, canlı ağırlık, tüylenme, deri yırtılması |
| Yumurtacı | Tüy örtüsü, deri, ayak ve bağışıklık dayanımı | Uzun üretim dönemi nedeniyle iz mineral sürekliliği önemlidir | Tüy kaybı, kabuk kalitesi, mortalite, üretim sürekliliği |
| Domuz | Deri, ayak, tırnak ve büyüme performansı | Mevzuat limitleri, çinko formu ve bağırsak sağlığı programı birlikte değerlendirilmelidir | Deri lezyonları, ADG, FCR, dışkı, ayak lezyonları |
| Pet hayvanları | Deri bariyeri, tüy parlaklığı, patiler | Çinko kaynağı, yağ asitleri ve protein kalitesiyle birlikte değerlendirilmelidir | Kaşıntı, tüy kalitesi, deri kuruluğu, yara iyileşmesi |
Bağışıklık ve çinko ilişkisi
Çinko, bağışıklık sisteminin hem doğal hem de kazanılmış yanıtlarında rol alır. Epitel bariyerlerin korunması, inflamasyon yanıtının dengelenmesi, antioksidan savunma, hücre sinyalleşmesi ve lenfoid dokuların fonksiyonu çinko durumuyla ilişkilidir. Özellikle genç hayvanlar, sütten kesim dönemi, sıcak stres, nakil, aşılama, doğum çevresi ve yüksek verim dönemleri daha hassas kabul edilir.
Bağışıklık hedefli çinko programlarında tek mineral yaklaşımı yerine bütüncül iz mineral ve vitamin dengesi kurulmalıdır. Çinko; bakır, mangan, selenyum, vitamin A, vitamin D, vitamin E, biyotin, omega yağ asitleri, protein dengesi ve bağırsak sağlığı katkılarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Çinko antagonizmaları ve rasyon etkileşimleri
Çinko yararlanımı rasyondaki farklı bileşenlerden etkilenebilir. Fitat, yüksek kalsiyum seviyesi, yüksek demir, bakır ve bazı mineral dengesizlikleri çinko emilimini veya kullanımını sınırlayabilir. Bu nedenle çinko takviyesi yapılırken yalnızca çinko kaynağı değil, rasyonun tamamı incelenmelidir.
- Fitat: Bitkisel hammaddelerde bulunan fitat, çinko gibi mineralleri bağlayabilir. Fitaz kullanımı mineral yararlanımını destekleyebilir.
- Kalsiyum fazlalığı: Yüksek kalsiyum ve yüksek fitat kombinasyonu çinko yararlanımını olumsuz etkileyebilir.
- Bakır ve demir dengesi: İz mineraller arasında emilim ve metabolizma düzeyinde rekabet görülebilir.
- Lif ve hammadde yapısı: Kepekli, yüksek fitatlı veya yüksek lifli rasyonlarda mineral yararlanımı farklı olabilir.
- Su kalitesi: Yüksek mineral yüklü su kaynakları genel mineral dengesini etkileyebilir.
- Mikotoksin ve bağırsak hasarı: Bağırsak bütünlüğünü bozan faktörler mineral emilimini dolaylı olarak azaltabilir.
Tür ve dönem bazlı uygulama yaklaşımı
Çinko ihtiyacı tür, yaş, üretim amacı, genetik kapasite, stres düzeyi, çevre koşulları ve rasyon kompozisyonuna göre değişir. Her işletmede aynı çinko kaynağı ve aynı dozajın en iyi sonucu vermesi beklenmemelidir. Özellikle yüksek performanslı sürülerde rasyon formülasyonu, mevzuat limitleri ve saha kayıtları birlikte ele alınmalıdır.
| Uygulama alanı | Çinko hedefi | Uygun kaynak değerlendirmesi | Takip edilecek sonuç |
|---|---|---|---|
| Geçiş dönemi süt sığırı | Bağışıklık, meme başı derisi, tırnak ve doğum sonrası toparlanma | Organik çinko + dengeli iz mineral premiksi değerlendirilebilir | Kuru madde tüketimi, metritis, mastitis, topallık, süt verimi |
| Laktasyon dönemi | Tırnak dayanımı, meme sağlığı, bağışıklık ve verim sürekliliği | İnorganik + organik kombinasyon programları kullanılabilir | Topallık, somatik hücre, süt verimi, tırnak bakım kayıtları |
| Broyler üretimi | Ayak tabanı sağlığı, deri bütünlüğü, büyüme ve bağışıklık | İz mineral premiksi, organik mineral ve fitaz ilişkisi değerlendirilir | Footpad lezyon skoru, FCR, canlı ağırlık, mortalite |
| Yumurtacı ve damızlık | Uzun dönem deri, tüy, bağışıklık ve üreme performansı | Organik iz mineral desteği dönemsel veya sürekli değerlendirilebilir | Yumurta verimi, kabuk kalitesi, tüy örtüsü, çıkım, fertilite |
| Domuz yavrusu | Bağırsak bariyeri, büyüme, deri ve bağışıklık | Mevzuat limitlerine uygun çinko kaynakları ve bağırsak destekleri | ADG, FCR, dışkı skoru, deri ve ayak lezyonları |
| Pet yemleri | Deri bariyeri, tüy parlaklığı, pati sağlığı | Şelatlı çinko, yağ asitleri ve kaliteli proteinle birlikte değerlendirilir | Tüy kalitesi, kaşıntı, deri kuruluğu, pati çatlakları |
Çinko programı oluşturma adımları
Etkili bir çinko programı, rasyonun mevcut mineral içeriğini ve hayvanın gerçek ihtiyacını doğru anlamakla başlar. Mineral premiks güncellemesi yapılmadan önce hedef tür, dönem, saha problemi, hammadde yapısı ve mevzuat sınırları netleştirilmelidir.
- Hedef problemi tanımlayın: Deri, tırnak, bağışıklık, büyüme, üreme, footpad, topallık veya yara iyileşmesi gibi ölçülebilir hedef belirleyin.
- Mevcut rasyon çinko seviyesini hesaplayın: Hammadde doğal çinko katkısı, premiks çinkosu ve su/ek kaynaklar birlikte değerlendirilmelidir.
- Kaynak formunu seçin: Çinko oksit, çinko sülfat veya organik/şelatlı kaynaklar hedefe göre karşılaştırılmalıdır.
- Elementel çinko oranını hesaplayın: Ürün kilogram fiyatı yerine birim elementel çinko ve biyoyararlanabilir çinko maliyeti dikkate alınmalıdır.
- Antagonistleri kontrol edin: Fitat, kalsiyum, demir, bakır, lif ve mikotoksin riski mineral yararlanımını etkileyebilir.
- Mevzuat limitlerini doğrulayın: Hedef ülke ve tür bazında izin verilen toplam çinko seviyeleri kontrol edilmelidir.
- Saha göstergelerini kaydedin: Tırnak skoru, footpad skoru, deri lezyonu, yara iyileşmesi, bağışıklık kayıtları ve performans verileri takip edilmelidir.
- Ekonomik sonucu değerlendirin: Ürün maliyeti; topallık azalması, performans artışı, tedavi maliyeti ve üretim kaybı önleme etkisiyle birlikte hesaplanmalıdır.
Kalite ve satın alma kriterleri
Çinko kaynakları arasında seçim yaparken ürünün teknik ve kalite belgeleri mutlaka incelenmelidir. Özellikle iz mineral kaynaklarında saflık, ağır metal limitleri, partikül boyutu, tozuma, akışkanlık ve premiks stabilitesi üretim güvenliği açısından önemlidir.
| Kriter | İstenen bilgi | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Elementel çinko oranı | Üründeki gerçek Zn yüzdesi | Dozaj ve maliyet hesabının temelidir. |
| Kaynak formu | Oksit, sülfat, glisinat, metiyonin, proteinate veya şelat | Biyoyararlanım ve hedef kullanım açısından belirleyicidir. |
| Saflık ve ağır metal | Kurşun, kadmiyum, arsenik ve diğer istenmeyen maddeler | Yem güvenliği ve mevzuat uyumu için gereklidir. |
| Partikül boyutu | Dağılım ve homojenlik bilgisi | Premiks ve yem içinde homojen karışımı etkiler. |
| Tozuma | Ürünün iş güvenliği ve uygulama davranışı | Operatör güvenliği ve üretim kayıpları açısından önemlidir. |
| Nem ve akışkanlık | Depolama ve dozajlama özellikleri | Premiks üretiminde tıkanma ve ayrışma riskini azaltır. |
| COA ve izlenebilirlik | Parti analiz sertifikası ve menşe bilgisi | Tedarik güvenliği ve kalite sürekliliği sağlar. |
| Mevzuat uygunluğu | Hedef ülke ve hedef tür için kullanım uygunluğu | İhracat, etiket ve yem güvenliği açısından zorunludur. |
Saha performans takibi
Çinko programının başarısı yalnızca laboratuvar formülasyonuyla ölçülmez. Deri, tırnak ve bağışıklık gibi hedefler zaman içinde gözlenir. Bu nedenle çinko kaynağı değiştirildiğinde veya organik çinko programına geçildiğinde başlangıç verisi alınmalı ve belirli aralıklarla aynı göstergeler takip edilmelidir.
| Takip alanı | Ölçülebilir veri | Hangi türlerde önemli? | Yorumlama notu |
|---|---|---|---|
| Deri sağlığı | Lezyon sayısı, yara kapanması, kıl/tüy kalitesi | Ruminant, kanatlı, domuz, pet | Vitamin, yağ asidi ve protein kalitesiyle birlikte yorumlanmalıdır. |
| Tırnak / ayak sağlığı | Topallık skoru, tırnak bakım kayıtları, footpad skoru | Süt sığırı, besi, broyler, damızlık, domuz | Zemin, altlık, nem ve biyotin programı birlikte değerlendirilmelidir. |
| Bağışıklık göstergeleri | Hastalık sıklığı, tedavi kayıtları, aşı yanıtı, mortalite | Tüm türler | Tek başına çinkoya bağlanmamalı; genel sağlık programıyla birlikte incelenmelidir. |
| Performans | Canlı ağırlık artışı, FCR, süt verimi, yumurta verimi | Kanatlı, domuz, ruminant | Kaynak değişimi sonrası dönemsel trend izlenmelidir. |
| Üreme | Fertilite, çıkım, gebelik oranı, sperm kalitesi | Damızlık, boğa, koç, damızlık kanatlı | Çinko, selenyum, E vitamini ve manganla birlikte değerlendirilir. |
| Çevresel etki | Gübre mineral yükü, toplam Zn girişi | Yoğun üretim işletmeleri | Mevzuat limitleri ve sürdürülebilir mineral kullanımı için izlenmelidir. |
Uygulamada sık yapılan hatalar
- Toplam çinkoya bakıp kaynağı göz ardı etmek: Aynı toplam çinko seviyesi, farklı kaynaklarda farklı biyoyararlanım sağlayabilir.
- Elementel çinko oranını hesaplamamak: Ürün fiyatı, gerçek Zn yüzdesiyle birlikte değerlendirilmelidir.
- Mevzuat limitlerini kontrol etmemek: Toplam rasyon çinko seviyesi hedef ülke ve tür bazındaki sınırlarla uyumlu olmalıdır.
- Antagonistleri ihmal etmek: Fitat, kalsiyum, demir, bakır ve yüksek lif mineral yararlanımını etkileyebilir.
- Organik çinkoyu tek başına çözüm görmek: Ayak ve deri problemleri; zemin, altlık, nem, biyotin, bakır, mangan, protein ve yönetimle birlikte değerlendirilmelidir.
- Ağır metal ve saflık analizini istememek: İz mineral kaynaklarında kalite belgeleri yem güvenliği için kritik önemdedir.
- Saha verisi toplamamak: Tırnak, deri, bağışıklık ve performans göstergeleri izlenmeden ürün etkisi doğru yorumlanamaz.
İlgili ürün grupları
Çinko kaynakları, iz mineral premiksleri ve fonksiyonel mineral programlarıyla doğrudan ilişkilidir. Aşağıdaki ürün grupları, deri, tırnak, ayak sağlığı ve bağışıklık hedefli değerlendirmelerde dikkate alınabilir:
- Çinko Oksit ve Çinko Sülfat
- Çinko Oksit
- Çinko Sülfat
- Organik Çinko
- Çinko Metiyonin
- Çinko Glisinat
- Çinko Amino Asit Şelatları
- İz Mineral Premiksleri
- Organik İz Mineral Premiksleri
- Bakır Sülfat
- Organik Bakır
- Mangan Oksit ve Mangan Sülfat
- Organik Mangan
- Selenyum Kaynakları
- Biyotin
- Vitamin Premiksleri
- Fonksiyonel Katkı Premiksleri
Atlas ile teknik değerlendirme süreci
Atlas Yem Katkı Maddeleri, çinko kaynakları ve iz mineral premiksleri konusunda yalnızca ürün tedariki değil; hedef tür, kullanım amacı, kaynak seçimi, mevzuat uyumu, dozaj ve saha takip planı açısından teknik değerlendirme desteği sunmayı hedefler. Uygun ürün alternatiflerinin belirlenebilmesi için aşağıdaki bilgilerin paylaşılması değerlendirmeyi hızlandırır:
- Hedef hayvan türü ve üretim dönemi
- Mevcut rasyon toplam çinko seviyesi
- Kullanılan mevcut çinko kaynağı ve dozajı
- Tercih edilen kaynak: oksit, sülfat, organik veya şelatlı form
- Hedef problem: deri, tırnak, footpad, topallık, bağışıklık, üreme veya büyüme
- Rasyondaki fitat, kalsiyum, bakır, demir ve diğer mineral bilgileri
- Hedef ülke ve mevzuat gereklilikleri
- Aylık kullanım miktarı, ambalaj tercihi ve teslimat lokasyonu
- Varsa tırnak skoru, footpad skoru, deri lezyonu, mortalite veya performans kayıtları
Sonuç: doğru çinko kaynağı, doğru hedef ve doğru takip
Çinko, deri, tırnak, ayak sağlığı ve bağışıklık için temel iz minerallerden biridir. Ancak çinko programının başarısı, yalnızca rasyondaki toplam ppm değerine bağlı değildir. Kaynak formu, biyoyararlanım, antagonistler, ürün kalitesi, mevzuat limitleri ve saha yönetimi birlikte değerlendirilmelidir.
Düşük riskli rasyonlarda inorganik çinko kaynakları ekonomik ve pratik çözüm sağlayabilir. Buna karşılık yüksek performans, stres, deri-tırnak problemi, bağışıklık baskısı veya antagonizma riski bulunan durumlarda organik/şelatlı çinko kaynakları teknik değerlendirmeye alınabilir. En doğru yaklaşım, hedef problemi netleştirmek, doğru kaynağı seçmek ve sonucu saha verileriyle izlemektir.
Kaynak ve teknik referans notları
Bu içerikte yer alan teknik çerçeve; yem katkı mevzuatı, çinko bileşiklerinin yem katkısı olarak kullanımı, iz mineral biyoyararlanımı, deri-tırnak sağlığı, bağışıklık fonksiyonu, çevresel mineral yükü ve saha performans takibi konularındaki genel teknik literatür ve kurum değerlendirmeleri dikkate alınarak hazırlanmıştır.
- European Commission - Feed additives
- European Commission - Legislation on feed additives
- EFSA - Zinc oxide as feed additive
- EFSA - Zinc compounds as feed additives
- EFSA - Zinc(II)-betaine complex as nutritional additive
- EFSA - Zinc chelate of amino acids hydrate
- EFSA - Reduction of maximum levels of zinc in feed
- Frontiers in Immunology - Zinc and calf immunity